Onderzoek
In de afgelopen jaren is gebleken dat het Shared Space concept een belangrijke bijdrage kan leveren aan kenniscreatie en kenniscirculatie over de kwaliteit van de openbare ruimte en in het verlengde daarvan over de kwaliteit van de samenleving. Onderzoek vormt daarom de spil van de activiteiten van Shared Space Institute. Voorwaarde is wel dat het onderzoek integraal en sectoroverschrijdend wordt uitgevoerd en doorlopend aan praktijksituaties gekoppeld wordt. Alleen dan kan nieuwe kennis maatschappelijk toegepast en geëvalueerd worden.
Het gaat dus niet om theoretische kennisvergaring en -verspreiding. Het onderzoek moet geen doel op zich zijn. Als we ‘onderzoek' zeggen, dan staan concrete projecten voorop. Uit die projecten ontstaan onderzoeksvragen die beantwoord moeten worden en weer terugvloeien naar de praktijk. Elk project levert resultaten op maar de projecten ondervinden ook meerwaarde van elkaar, doordat ze voortdurend worden begeleid en geobserveerd. Ons onderzoek vindt dus plaats als praktijkonderzoek in de Werkplaats en verloopt langs drie lijnen die elkaar telkens ontmoeten en wederzijds bevruchten:
- door praktijkprojecten (‘learning-by-doing') uit te voeren en te monitoren en er een eigen onderzoekscomponent bij te mengen, en door de afgeronde projecten te analyseren en te interpreteren, zodat kennis uit de praktijk van alledag als voedingsbodem dient voor kennisinnovatie;
- door middel van specifiek geprogrammeerde onderzoeksactiviteiten,
- door het verzamelen en toepassingsgereed maken van relevante resultaten van onderzoek dat in andere kaders is of wordt verricht.
Het Shared Space Institute - onderzoek richt zich op de openbare ruimte en heeft alleen dan bestaansrecht wanneer continue wordt samengewerkt met alle maatschappelijke partijen. Het onderzoek draagt daardoor bij aan een betekenisvolle kennissamenleving. Betekenisvol daarom, omdat inzichten gevoed worden uit en vertaald worden naar concrete praktijkprojecten.
De context van het onderzoek
Het onderzoek van Shared Space Institute draagt bij aan een paradigmawisseling. Albert Einstein zei het al: "You cannot solve the problems by the same kind of thinking that caused the problems".
We bevinden ons in een transitieproces naar nieuwe samenwerkingsverbanden, nieuw bestuur en nieuw burgerschap. Het concept Shared Space levert de kennisinput voor deze innovatieve benadering. Weggebruikers verblijven en bewegen in de openbare ruimte en ontmoeten elkaar zonder gereglementeerd te worden door verkeersborden, verkeerslichten en flitspalen. En wat oorspronkelijk gedacht was als nieuwe visie op de verkeerskunde vat steeds meer voet in de openbare ruimte als geheel en de sectoren die daarmee samenhangen.
Maar Shared Space wordt meer en meer ook in zijn overdrachtelijke betekenis begrepen: burgers scheppen zelf, in alliantie met andere publieke en private partijen, door ontmoeting en confrontatie, nieuwe spel- en omgangsregels en vinden met elkaar oplossingen voor problemen, waar geen externe dwang achter zit. De openbare ruimte fungeert als fysieke en mentale ontmoetingsplek, waar mensen met elkaar in dialoog treden. Dit is een concept dat op vele, en welbeschouwd op alle beleidsterreinen kan doorwerken, al weten we op dit moment nog onvoldoende hoe dat zou moeten en kunnen.
De openbare ruimte is daarmee de naaf van een nieuw kennisdomein waarin de begrippen identiteit, creativiteit, planologie en economie als samenhangend geheel worden opgevat.
De kernwaarden
Het onderzoeksprogramma van het Shared Space Institute wordt in coproductie met hoogleraren in Nederland en de landen in ons netwerk uitgewerkt. Als grondbeginsel worden vier kernwaarden gehanteerd die zich voor iedereen bindend als DNA door het programma en door alle projecten en activiteiten trekken:
- De mens centraal
- Leefomgeving
- Cultureel, sociaal en economisch erfgoed
- Ondernemerschap
De kernwaarden zijn onlosmakelijk aan en met elkaar verbonden. Ze werken op elkaar in en versterken elkaar wederzijds.
De mens centraal
We zijn de laatste decennia de mens uit het oog verloren. Beleid en sectoren zijn verzelfstandigd, terwijl ze eigenlijk in het leven waren geroepen om de mens te dienen. Mensen willen veel en kunnen veel. En allemaal zijn we eerst en vooral mensen, burgers. We moeten dus niet de fout maken een onderscheid aan te brengen tussen overheid en burger, of tussen bedrijfsleven en burger, tussen professional en burger. In het publieke leven hebben we weliswaar verschillende rollen, bevoegdheden en verantwoordelijkheden, maar de mensenpet dragen we altijd en overal.
De leefomgeving
De kwaliteit van de openbare ruimte bepaalt ons welbevinden, op micro-, meso- en macroniveau. Op individueel niveau door je te kunnen hechten aan een plaats of regio, door je vrij te kunnen bewegen. En op collectief niveau door een wijk, dorp, stad of regio aantrekkelijk en dus economisch gezond te maken en te houden. In het landschap en de openbare ruimte ligt informatie over de huidige samenleving en over die van eeuwen geleden. Zoals door de eeuwen heen is gedaan willen ook wij vandaag onze ruimte kunnen ontwikkelen en veranderen maar altijd met kennis en inachtneming van de vele veranderingen die vóór ons hebben plaatsgevonden.
Cultureel, sociaal en economisch erfgoed
De openbare ruimte is daarmee een archief van ons erfgoed. Alleen wanneer we dit erfgoed kennen en de sporen ervan in het landschap en de ruimte (boven- en ondergronds) ontdekken, kunnen we dit erfgoed doortrekken naar de toekomst en een nieuw hoofdstuk toevoegen aan deze ‘never ending story'. Het Belvedere-beleid heeft hier bijna tien jaar geleden een geweldige impuls aan gegeven, door de samenwerking tussen ruimtelijk planners en cultuurhistorici te stimuleren. Het praktische werk sinds die tijd heeft ons geleerd dat die samenwerking niet alleen tussen die twee sectoren moet plaatsvinden, maar moet worden uitgebreid naar alle mogelijke andere sectoren: jeugd, ouderen- en sociaal-maatschappelijk werk, werk, gezondheid en zorg, economisch beleid, landbouw, verkeersbeleid, onderwijs op alle niveaus, integratie, milieu en energie - geen enkel beleid is autonoom. Dit is de context van ons handelen.
Ondernemerschap
Ondernemerschap hangt direct samen met het vorige punt: de mens centraal. Ondernemerschap is niet zozeer een professie als wel een houding. We veranderen van een consumerende naar een ondernemende maatschappij. Dat betekent onder andere dat in allianties elke partij een actieve rol speelt. Aan elke partij wordt de vraag gesteld naar de eigen bijdrage aan het gezamenlijke doel. Het ‘luisteren naar de burger' dat de laatste tijd zoveel opgeld doet is dan ook zinloos, zolang hier sprake is van eenrichtingsverkeer. De vraag naar wederkerigheid, naar complementariteit zou voorop moeten staan: wat kan ik voor jou doen, wat kan jij voor mij doen, wat zijn ieders sterke kanten, en hoe kunnen we die in gemeenschappelijkheid benutten. Hier ligt de basis van de nieuwe economie; de nieuwe ondernemer is zich bewust van zijn culturele en maatschappelijke context (people, planet, profit). Dit vergroot zijn ruimte om te ondernemen en leidt precies tot die vormen van duurzame economie die we voor een regio wensen.
De onderzoeksthema's en -vragen
Het Shared Space Institute - onderzoek verloopt in grote trekken in vier clusters, die nooit als afzonderlijke sporen worden bewandeld, maar altijd in onderlinge samenhang tegen de achtergrond van economische potentie en duurzaamheid.
1. Ruimte
2. Economie
3. Maatschappij
4. Bestuur en beleid
1. Ruimte
Onderzoek en projecten met een focus op verkeer en infrastructuur, stedebouw, architectuur, landschapsarchitectuur en alle andere vormen van ruimtelijke ontwikkeling, ontsluiting en inrichting
- Dominantie van de verkeerssector op de kwaliteit van de openbare ruimte in landelijke gebieden, de overgangen tussen platteland en stad in stedelijke woonwijken en stadscentra;
- Ontoegankelijkheid van grote delen van de openbare ruimte door verdwijnen van fijnmazig netwerk;
- Nieuwe wijze van ontsluiting van dorpen en woonwijken ter bevordering van expressie, reflectie en waarneming van levende cultuur.
- (Verkeers-)veiligheid en (verkeers-)leefbaarheid en het verband met SHARED SPACETM
- Spanning tussen behoefte, vraag en aanbod van woningen in landelijke, suburbane en stedelijke gebieden. In dit verband: tendens tot gentrification en homogenisatie van met name landelijke en suburbane gebieden;
- Toenemende neiging van bewoners en overheden om te geloven in welomschreven identiteiten, in historiserende patroon- en vormreproductie en in andere cultuurdodende formules (de vrees voor het nieuwe van levende cultuur, het onhistorische gebrek aan plezier in het nieuwe). In verband hiermee ook de bloei van feelgood-cultuurhistorie;
- Vervlechting van stedelijke en landelijke gebieden: bedreiging of kans?
- Nieuwe vormen van ontwerp in allianties, nieuwe vormen van realisatie en beheer in ‘common ownership'.
2. Economie
Onderzoek en projecten met een focus op het economisch effect van ruimtelijke kwaliteit
- Hoe draagt ruimtelijke kwaliteit bij aan de vestiging van nieuwe bedrijven?
- Welke impact heeft de levensomgeving op de vestiging van nieuwe huishoudens?
- Welke kansen zijn er voor de opkomst van de omgevingsondernemer, inclusief verschaffer van leefomgevingskwaliteit
3. Maatschappij
Onderzoek en projecten met een focus op algemene maatschappelijke ontwikkelingen en nieuwe vormen van burgerschap.
- Onveiligheid: bedreiging voor het publieke domein;
- Demografische veranderingen (allochtoon - autochtoon, vergrijzing): bedreiging of kans?
- Nieuwe taken en werkvelden voor het maatschappelijk middenveld;
- Tegelijk ook opkomst van een nieuw middenveld, nieuw burgerschap en nieuw cultureel elan verbonden met interesse voor de ruimtelijke omgeving (zichtbaarheid / toegankelijkheid, gelaagdheid);
- Nieuwe vormen van burgerparticipatie in planvorming, uitvoering en beheerregimes (wederom: 'common ownership')
4. Bestuur en beleid
Onderzoek en projecten met een focus op naar bestuurlijke en beleidsmatige vernieuwing
- Herbezinning bij overheden, bestuurders, volksvertegenwoordigers, burgers en ambtenaren omtrent de redegevende beginselen van ons publieke bestel;
- Uitwerken van een instrumentarium voor openbare menings- en planvorming,
- Vormen van duurzame allianties voor planvorming, uitvoering, beheer en financiering
Alle onderzoeks- en uitvoeringsprojecten in het programma hebben dus een hoofdfocus op de regio(opgaven) en een van deze prioriteiten, maar dienen tegelijk de twee overige in het oog te hebben. Welk van deze thema's de belangrijkste invalshoek ook moge zijn, voor elke onderzoeksactiviteit geldt dat het vertrekpunt voor de vraagstelling, de gedachtevorming en de uitvoering altijd met de kernwaarden zoals hierboven beschreven rekening moet houden.